🔷परिचय

अगस्ट कोम्टे (Auguste Comte)लाई आधुनिक समाजशास्त्रको संस्थापक तथासमाजशास्त्रका पिता (Father of Sociology)को रूपमा विश्वभर मान्यता दिइन्छ। उहाँले समाजशास्त्रलाई वैज्ञानिक आधारमा अध्ययन गर्ने परिपाटी सुरु गर्नुभएको हो। कोम्टेले समाजको संरचना र परिवर्तनलाई वैज्ञानिक तवरले विश्लेषण गर्नुपर्ने आवश्यकता पहिचान गर्दै समाजशास्त्रलाई एक स्वतन्त्र र व्यवस्थित शास्त्रको रूपमा विकास गर्नुभयो। प्रकार्यत्मक संरचनावादी सामाजिक भौतिकीमा उहाँको जोड थियो ।

🔷जन्म, परिवार र प्रारम्भिक जीवन

अगस्ट कोम्टेको जन्मजनवरी१९, १७९८मा फ्रान्सको मोन्टपेलिएभन्ने स्थानमा भएको थियो। उहाँका पिता लुई कोम्टे पेशाले कर अधिकारी हुनुहुन्थ्यो भने आमारोसाली बोयेर एक धर्मपरायण रोमन क्याथोलिक हुनुहुन्थ्यो। परिवारमा धार्मिक आस्था र शाहीवादी सोच थियो, तर अगस्ट कोम्टेले बाल्यकालमै यी विचारहरूलाई चुनौती दिँदै धर्म र राजतन्त्रकोआलोचनागर्न थाले।

कोम्टे बाल्यकालदेखि नै बौद्धिक रूपमा अत्यन्त प्रखर थिए। १६ वर्षको उमेरमै उहाँ पेरिस स्थित EcolePolytechnique मा भर्ना हुनुभयो। यो संस्था प्रारम्भमा सैन्य इन्जिनियर उत्पादन गर्ने उद्देश्यले स्थापना गरिएको थियो, तर पछि विज्ञान र प्रविधिको उच्च शिक्षाको केन्द्र बन्न पुग्यो। केही समय पछि विद्यालय बन्द भएपछि कोम्टे पेरिसमै बसेर निजी गणित, बिज्ञान शिक्षक र पत्रकारको रूपमा जीविकोपार्जन गर्न थाल्नुभयो यूवा अवस्थामा । उनको निधन सेप्टेम्बर ५, १८५७ मा ५९ वर्षको अल्प उमेरमै भयको हो।

🔷सन्त साइमोन सँग सहकार्य

पेरिस बसाइको क्रममा कोम्टेले प्रसिद्ध समाज सुधारक हेनरी डे सन्त साइमोन (Henri de Saint-Simon)सँग निकट सम्बन्ध राख्नुभयो। साइमोनले आर्थिक र सामाजिक पुनर्संरचनाको पक्षमा आवाज उठाउँदै नयाँ समाजको कल्पना गरेका थिए। कोम्टे पनि प्रारम्भमा उहाँको विचारधाराबाट प्रभावित भएका थिए र केही लेखहरू साइमोनको पत्रिकामा प्रकाशित पनि भएका थिए। तर पछि विचारमा मतभेद भएपछि दुई जनाको सम्बन्ध विच्छेद भयो तथापि, कोम्टेले समाज सुधार र वैज्ञानिक सोचको आवश्यकता साइमोनबाट सिक्नुभयो। कोम्टे साइमन वाट ।

🔷व्यक्तिगत जीवन र भावनात्मक अनुभव

सन् १८२५ मा कोम्टेले क्यारोलिनम्यासिन सँग विवाह गर्नुभयो तर यो वैवाहिक जीवन लामो समय टिकेन। सन् १८४२ मा उनीहरू छुट्टिए। यसपछि सन् १८४५ मा कोम्टेले क्लोटिल्ड डेभोक्स (Clotilde de Vaux)नामक महिलासँग गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध बनाएका थिए। क्लोटिल्डको समय पूर्व मृत्युले उहाँलाई गहिरो मानसिक असर दियो। कोम्टेले यस प्रेमलाई आदर्श मानेर आफ्नो जीवनमा ‘नारीको भूमिका’ र ‘नैतिकताको महत्त्व’ मा विशेष जोड दिन थाले।

📘प्रमुख कृतिहरू

1. Cours de Philosophie Positive (1830–1842)

यो कोम्टेको पहिलो र सबैभन्दा चर्चित कृति हो, जसमा उहाँले Positivist Philosophy अर्थात्सकारात्मक दर्शनको आधार तय गर्नुभयो।यो कृति नै उनको जीवनमा सवैभन्दा अमरकृतिको आजसम्म पनी संसारभरका समाजशास्त्रीहरू उनको कृतिवाट प्रभावित छन कोम्टेर PositivistTheory परिपुरक जस्तै हुन्भन्नपनी सकिन्छ ।

2. Système de Politique Positive (1851–1854)

यो चार भागमा लेखिएको कृति हो, जसमा उहाँले सामाजिक व्यवस्थापन, नैतिकतार समाजको पुनःनिर्माणको योजना प्रस्तुत गर्नुभयो। यसै कृतिमा उहाँले“मानवताकोधर्म” (Religion of Humanity)को अवधारणा विकास गर्नुभयो।

🔷प्रमुख विचारहरू

1. तीनचरणकोसिद्धान्त (Law of Three Stages)

कोम्टेले मानव चिन्तनको विकासलाई तीन चरणमा बाँडेका छन्:

I. धार्मिक (Theological) चरण

• मानिसले प्राकृतिक घटनाहरूको व्याख्या देवी–देवताहरूको इच्छा अनुसार गर्थे।
• यो चरणमा समाज शिकार र सङ्ग्रह गर्ने जीवनशैलीमा सीमित थियो।

II. दार्शनिक (Metaphysical) चरण

• मानव सोच तर्कपूर्ण बन्दै जान्छ।
• घटनाहरूको व्याख्या शक्ति, आत्मा, प्रकृति जस्ता अमूर्त विचारद्वारा गरिन्छ।

III. वैज्ञानिक (Positive) चरण

• मानिसले घटनाहरूलाई अनुभव, परीक्षण र वैज्ञानिक विधिबाट बुझ्न थाल्छ।
• यो चरणमा समाज उच्च औद्योगिकीकरण र प्रविधिमा आधारित हुन्छ।

2. विज्ञानको क्रमिक विकास

कोम्टेले विज्ञानहरूको विकासक्रमलाई यस्तो रूपमा राखेका छन्:

गणित→खगोलशास्त्र→भौतिकशास्त्र→रसायनशास्त्र→जीवविज्ञान→समाजशास्त्र

यस अनुसार समाजशास्त्र अन्तिम र सबैभन्दा जटिल विज्ञान हो, जसले पहिलेका सबै विज्ञानहरूको ज्ञानलाई समेटेर समाजलाई वैज्ञानिक ढंगले पुनः संरचना गर्न सक्षम हुन्छ।

3. समाजशास्त्रकोदुईशाखा

1. Social Statics (सामाजिक स्थिरता)
   1. समाजमा स्थिरता र एकता ल्याउने तत्वहरूको अध्ययन।
   1. जस्तै: धर्म, परिवार, संस्कृति।
2. Social Dynamics (सामाजिक परिवर्तन)
   1. समाजमा हुने परिवर्तन र प्रगतिका कारणहरूको अध्ययन।
   1. जस्तै: प्रविधि, शिक्षा, विचार परिवर्तन।

4. मानवतावादी धर्म (Religion of Humanity)

कोम्टेले धर्मको परम्परागत स्वरूपलाई वैज्ञानिक नैतिकता र मानव केन्द्रित सोचले प्रतिस्थापन गर्न खोजे। उहाँले “मानवताको पूजा” को अवधारणा ल्याएर एक प्रकारको नैतिक समाज निर्माणको कल्पना गर्नुभयो। यसमा:

• समाजशास्त्रीहरू नैतिक तथा बौद्धिक नेताहरू हुने।
• उद्योगपतिहरू शासन र अर्थतन्त्र सञ्चालन गर्ने।
• महिलाहरू नैतिकता र पारिवारिक मूल्यको रक्षक हुने।

🔷कोम्टेको योगदानको प्रभाव

कोम्टेको विचारहरूले समग्र युरोपमा, विशेषतः इङ्ल्याण्ड र फ्रान्समा ठूलो प्रभाव पारे। John Stuart Mill लगायतका विद्वानहरूले उहाँको लेखहरू अनुवाद गरी प्रचार–प्रसार गरे। धेरै देशमा Positivist Society हरू स्थापना भए। समाजशास्त्र आज एउटा पृथक विषयको रूपमा मान्यता पाउन कोम्टेको योगदान निर्णायक रह्यो।

🔷निष्कर्ष

अगस्ट कोम्टेले समाजशास्त्रलाई एक वैज्ञानिक तथा व्यवस्थित विषयको रूपमा परिभाषित गर्दै मानवसमाजको अध्ययनमा नयाँयुगको सुरुवात गर्नुभयो। उहाँले केवल समाज बुझ्न मात्र होइन, समाजलाई सुधार गर्न सकिने व्यवस्थित योजना पनि प्रस्ताव गर्नुभयो। उहाँको तीन चरणको सिद्धान्त, विज्ञानको वर्गीकरण, समाजशास्त्रको संरचना, र नैतिक समाजको कल्पना आज पनि समाजशास्त्रमा अध्ययन गरिन्छ। कोम्टेले वैज्ञानिक सोच र मानव मूल्यलाई समेटेर समाजको पुनर्निर्माणको सपना देखेका थिए, जुन सपना आज पनि आधुनिक समाज निर्माणको मार्गदर्शक बन्न सक्छ।यस अर्थमा, अगस्ट कोम्टे केवल अतीतका दार्शनिक होइनन्, उहाँ आजको समाज र भविष्यका लागि पनि एक प्रेरणाका स्रोत हुनुहुन्छ।

लेखक त्रिभुवन बहुमुखि क्याम्पस पाल्पामा समाजशास्त्र बिषयमा स्नातोकत्तर अध्ययनरत छन्